Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлерин бӧлӱгени

Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлерин бӧлӱгениАлтай Республика Россия Федерациязыныҥ субьекти болуп, Сибирдиҥ федерал округына кирет. Евразияныҥ чике ортозында, Кӱнбадыш Сибирдиҥ тӱштӱк келтейинде турат. Тыва, Хакас Республикаларла, Алтай кырайла, Кемеров областьла, онойдо ок Кытатла (Китайла), Калкала (Монголияла), Казахстанла кыйулажат[1]. Текши јери - 92,903 муҥ км.кв. Эл-јоны – 218,866 муҥ кижи (чаган айдыҥ 1-кы кӱни 2019 ј.). Калганчы тооалыш – ӱлӱрген айдыҥ 10-чы кӱни 2010 јыл. Каланыҥ јоны – 63,845 муҥ кижи (29,17%), јурттардыҥ јоны – 155,021 муҥ кижи (70,83%)[2].

Алтай Республиканыҥ кебедели
Алтай Республиканыҥ маанызы

Администрациялык јерлӱ бӧлӱктер

Алтай Республиканыҥ Конституциязы аайынча, регион 1 республикан учурлу кала ла јон јаткан јерлерлӱ 10 аймакка бӧлӱнет[1].

Республикан учурлу кала:
тӧс кала Улалу (орустап Горно-Алтайск)[3];
Аймактар:
  1. Кош-Агаш аймак;
  2. Майма аймак;
  3. Оҥдой аймак;
  4. Турачак аймак;
  5. Улаган аймак;
  6. Кан-Оозы аймак;
  7. Кӧксу-Оозы аймак;
  8. Шабалин аймак;
  9. Чамал аймак;
  10. Чоо аймак.

«Алтай Республиканыҥ админстрациялык јерлериниҥ тӧзӧлмӧлӧри керегинде» деп Јасакта Россияныҥ тергеезине мындый администрациялык јерлӱ бӧлӱктер кирет: 1 кала, 10 аймак ла олордыҥ 91 јурт јеезелери[4].

Муниципал бӧлӱк

Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧзинде Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлӱ бӧлӱктериниҥ ичинде 102[5] муниципал тӧзӧлмӧ тургузылган:

  • калада 1 округ;
  • 10 аймак;
  • 91 јурт јеезе .

Аймактар ла кала

МааныКебеделАлтайлапОрустапОКАТО-ныҥ кодЭл-јон,
кижи (2018)[6]
Текши јери,
муҥ. км²
Эл-јонныҥ ныктазы,
кижи/км²
Администрациялык
тӧс јер
Муниципал аймактар
1  Кан-Оозы аймакУсть-Канский район84235146856,32,3Кан-Оозы
2  Кӧксу-Оозы аймакУсть-Коксинский район842401631712,91,3Кӧксу-Оозы
3  Кош-Агаш аймакКош-Агачский район842101918820,00,9Кош-Агаш
4  Майма аймакМайминский район84215339391,420,6Майма
5  Оҥдой аймакОнгудайский район842201431211,71,3Оҥдой
6  Турачак аймакТурочакский район842251238911,01,1Турачак
7  Улаган аймакУлаганский район842301157418,40,6Улаган
8  Чамал аймакЧемальский район84243103953,03,2Чамал
9  Чоо аймакЧойский район8424583154,51,9Чоо
10  Шабалин аймакШебалинский район84250137353,93,5Шабалин
Кала
11  УлалуГорно-Алтайск84401644640,96Улалу

Јурт јеезелер

Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлӱ бӧлӱктери болуп, «јурт јеезе» деп статусту, тӱҥей адалган 91 муниципал тӧзӧлмӧ темдектелген. Олорго 246 јурт кирет[4].

Кан-Оозы аймак

 
Кан-Оозы аймак
Јурт јеезезиЈурт[7]
1Айты-Коолдыҥ јурт јеезезиАйты-Коол ЈодралуКайрукунӰстӱги-Айты-Коол
2Јабаганныҥ јурт јеезезиЈабаган Јабаган-БажыОро
3Јалаҥыйдыҥ јурт јеезезиЈалаҥайЈалаҥый-Бажы
4Кан-Оозыныҥ јурт јеезезиКан-Оозы
5Кӧзӱлдиҥ јурт јеезезиКӧзӱлКайсынКара-Суу
6Коргонныҥ јурт јеезезиКоргонШуҥмары
7Кырлыктыҥ јурт јеезезиКырлык
8Мӧндӱр-Сокконныҥ јурт јеезезиМӧндӱр-Соккон
9Моты-Оозыныҥ јурт јеезезиМоты-Оозы Моты-БажыКелей
10Чаргы-Оозыныҥ јурт јеезезиЧаргы-Оозы ТуратыКара-Коол
11Экинурдыҥ јурт јеезезиЭкинур

Аймактыҥ 11 јурт јеезезине 24 јон јаткан јер кирет:

Кӧксу-Оозы аймак

 
Кӧксу-Оозы аймак.
Јурт јеезезиЈурт[7]
1Амырдыҥ јурт јеезезиАмыр АбайУлужайЈӱс ТытКрасноярка
2Карагайдыҥ јурт јеезезиКарагай КурјумАк-Сас
3Катандуныҥ јурт јеезезиКатанду КујурлуТӱҥӱр
4Кӧксу-Оозыныҥ јурт јеезезиКӧксу-Оозы БаштаҥулЫлгаксыКастактуКӧк-ЈарТӧгӧрикКорымдуКызыл-Јар
5Корбо-Талдыҥ јурт јеезезиКорбо-Тал Кеме-КечӱТеректӱ
6Сооруныҥ јурт јеезезиСоору КайтанакКайыҥду-БелАлтыгы-КубееСаксабай
7Талдуныҥ јурт јеезезиТалду СугашСуузар
8Ӱстӱги-Оймонныҥ јурт јеезезиӰстӱги Оймон Ары-МыйтуБасты-КемМый ТууКак-АркаМаральник-1
9Чендектиҥ јурт јеезезиЧендекАк-КобыМаргалуАлтыгы-ОймонӰстӱги-КӱбееМаральник-2

Аймактыҥ 9 јурт јеезезине 42 јон јаткан јер кирет.

Кош-Агаш аймак

 
Кош-Агаш аймак
Јурт јеезезиЈурт[7]
1Белтирдиҥ јурт јеезезиЈаҥы Белтир Белтир
2Бел-Ажуныҥ јурт јеезезиБел-АжуАркыт
3Јаҥы Аулдыҥ јурт јеезезиЈаҥы-АулАк-Тал
4Кӧкӧрӱниҥ јурт јеезезиКӧкӧрӱ
5Кош-Агаштыҥ јурт јеезезиКош-Агаш
6Курайдыҥ јурт јеезезиКурайКызыл-Таш
7Мукур-Таркатыныҥ јурт јеезезиМукур-Тархаты
8Ортолыктыҥ јурт јеезезиОртолык
9Тожоҥтыныҥ јурт јеезезиТожоҥты
10Тӧбӧлӧрдиҥ јурт јеезезиТӧбӧлӧр
11Телеҥит-Сары Токой јурт јеезезиТелеҥит-Сары Токой
12Чаган-Узунныҥ јурт јеезезиЧаган-Узун

Аймактыҥ 12 јурт јеезезине 16 јон јаткан јер кирет.

Майма аймак

 
Майма аймак.
Јурт јеезезиЈурт[7]
1Билӱлӱниҥ јурт јеезезиБилӱлӱУрлу-АспакФилиалЭмери
2Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезезиКызыл-Ӧзӧк Боочы-АркаӰстӱги СайдысКара-Суу Орто СайдысУлалушка
3Майманыҥ јурт јеезезиМайма Ай-БалыкБабырганКарлуӰстӱги Кара-КушЭрмендӱ
4Ман-Јӱректиҥ јурт јеезезиМан-ЈӱрекКӧл-Јик
5Сускуныҥ јурт јеезезиСуску КалбалуТурбаза «Юность»
6Ыныныҥ јурт јеезезиЫны Бараан-КоолКарымЧереттӱ

Аймактыҥ 6 јурт јеезезине 25 јон јаткан јер кирет.

Оҥдой аймак

 
Оҥдой аймак
Јурт јеезезиЈурт[7]
1Јолоныҥ јурт јеезезиЈолоКор-КобыКайырлык
2Ийинниҥ јурт јеезезиИйинАк-БоомИйнегенЈодроКичӱ ИйинКыҥыраарЧуй-Оозы
3Караголдыҥ јурт јеезезиКараголБичиктӱ-БоомКороты
4Куладыныҥ јурт јеезезиКуладыБоочы
5Кӱпчегенниҥ јурт јеезезиКӱпчегенЈаан Јаламан
6Алтыгы Талдуныҥ јурт јеезезиАлтыгы Талду
7Оҥдойдыҥ јурт јеезезиОҥдой
8Кеҥиниҥ јурт јеезезиКеҥиТуйактыШибееБуландыкТалдуНефтебазаБархатово
9Ӱлегемниҥ јурт јеезезиӰлегемӦлӧти
10Шашыкманныҥ јурт јеезезиШашыкманКайыҥчы

Аймактыҥ 10 јурт јеезезине 30 јон јаткан јер кирет[8].

Турачак аймак

 
Турачак аймак
Јурт јеезезиЈурт[7]
1Артыбаштыҥ јурт јеезезиАртыбашЈайлуНово-ТроицкЫйык-Агаш
2Бийдиҥ јурт јеезезиБийШуй
3Салазанныҥ јурт јеезезиСалазан Ала-КайыҥДайбово
4Кебезенниҥ јурт јеезезиКебезен Пыжы-ОозыСӱрӱТолыйЭски Кебезен
5Курмач-Байголдыҥ јурт јеезезиКурмач-Байгол Ийт-КӱчСуранаш
6Шоорноныҥ јурт јеезезиШоорно Толоон
7Кӱрей кӧлдиҥ јурт јеезезиКӱрей кӧлКаначакШунарак
8Тоҥ-Тоштыҥ јурт јеезезиТоҥ-Тош Јар-АйылТагда-АйылУсть-Бава
9Турачактыҥ јурт јеезезиТурачак БайголКайашканКуу-ОозыЛебедскийСтретинка

Аймактыҥ 9 јурт јеезезине 32 јон јаткан јер кирет.

Улаган аймак

 
Улаган аймак
Јурт јеезезиЈурт[7]
1Акташтыҥ јурт јеезезиАкташ
2Балыкту Јулдыҥ јурт јеезезиБалыкту Јул Паспарты
3Саратанныҥ јурт јеезезиСаратанЈазулу
4Улаганныҥ јурт јеезезиУлаган
5Чолушпаныҥ јурт јеезезиБалыкчы БелеКӧк-ПашКӧӧ
6Чибилӱниҥ јурт јеезезиЧибилӱКара-Кујур
7Чибиттиҥ јурт јеезезиЧибит

Аймактыҥ 7 јурт јеезезине 13 јон јаткан јер кирет.

Чамал аймак

 
Чамал аймак
Јурт јеезезиЈурт[7]
1Бешпелтирдиҥ јурт јеезезиБешпелтир
2Куйустыҥ јурт јеезезиКуйусОроктойЭјеган
3Оностыҥ јурт јеезезиОносАйулуӰстӱги Онос
4Ӱзнезиниҥ јурт јеезезиӰзнезиАскатАлтыгы КуйумТурбаза «Кадын»Ӱстӱги Куйум
5Чамалдыҥ јурт јеезезиЧамалЈыландуТолгойокУажан
6Чопоштыҥ јурт јеезезиЧопошСеби-Оозы
7Эликманардыҥ јурт јеезезиЭликманарКараколКемчик

Аймактыҥ 7 јурт јеезезине 21 јон јаткан јер кирет.

Чоо аймак

 
Чоо аймак


Јурт јеезезиЈурт[7]
1Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезезиКара-Кӧкши Сары-КӧкшиКузяБольшая Кузя
2Паспауулдыҥ јурт јеезезиПаспауулКара-ТорбокЛевинкаСалгандуСугулСоок-КарасууТунјы
3Соойдыҥ јурт јеезезиСоой
4Ӱйменниҥ јурт јеезезиӰймен
5Ӱч-Кӧстиҥ јурт јеезезиӰч-Кӧс
6Чооныҥ јурт јеезезиЧооГусевкаКыскаСоветскийЫжы
7Ыныргыныҥ јурт јеезезиЫныргыКрасносельск

Аймактыҥ 7 јурт јеезезине 21 јон јаткан јер кирет.

Шабалин аймак

 
Шабалин аймак
Јурт јеезезиЈурт[7]
1Акјулдыҥ јурт јеезезиАкјулКамай
2Апшыйактыныҥ јурт јеезезиАпшыйакты
3Барагаштыҥ јурт јеезезиБарагаш
4Беш-Ӧзӧктиҥ јурт јеезезиБеш-Ӧзӧк
5Јекјийектиҥ јурт јеезезиЈекјийекАрбайтыКумалырТопучий
6Ильинканыҥ јурт јеезезиИльинкаОтогол
7Камлактыҥ јурт јеезезиКамлак
8Каспаныҥ јурт јеезезиКаспа
9Чичке-Чаргыныҥ јурт јеезезиЧичке-ЧаргыЈаан Чаргы
10Улус-Чаргыныҥ јурт јеезезиУлус-ЧаргыӰстӱги-КӧкӧйӧМогойтыМукур-Чаргы
11Чаргыныҥ јурт јеезезиЧаргыБарлак
12Шабалинниҥ јурт јеезезиШабалинМыйту
13Шыргайтыныҥ јурт јеезезиШыргайты

Аймактыҥ 13 јурт јеезезине 24 јон јаткан јер кирет.

Тӱӱкизи

1922 јылга јетире

Алтай Республиканыҥ јерлери 1917 јылга јетире Том-Тураныҥ губерниязыныҥ Јаш-Турада уездине кирген болгон. Кичӱ изӱ айдыҥ 17 кӱнинде 1917 јылда Том-Тураныҥ губерниязынаҥ Алтай губерния чыгарда, ого Јаш-Тураныҥ уезди кирген. Тулаан айдыҥ 7 кӱнинде 1918 јылда Туулу Алтайдыҥ баштамы краевой сьезди болгон. Ондо ӧскӧуктулар (инородцы) ла крестьян депутаттар ӱндерин јажытту берип (тайное голосование), јӧп чыгарган: Туулу Алтайды Јаш-Тура уездтеҥ чыгарып, јаҥы Кара Корум-Алтай округ тӧзӧӧр, удурумга тӧс јерди Улалу јуртта эдер. Бу ла јылдыҥ јаҥар айыныҥ 30 кӱнинде Сибирдиҥ Удурум Башкарузы (временное правительство) Алтай губернияга кирип турган Кара Корум уезд тӧзӧгӧн. 1920 јылдыҥ чаган айында , Алтайдаҥ актарды сӱрген кийнинде, уездтиҥ јерин ойто Алтай губернияныҥ Јаш-Турада уездине кожуп салган. Кандык айдыҥ 13 кӱнинде 1920 јылда (ӧскӧ јерде сыгын айдыҥ 14 кӱнинде деп бичилген) Алтай губревком Јӧп чыгарган: Кара Корум уездтиҥ јерлерин алдында ла бойы эдип артырала, тӧс јерин Шабалин јуртта эдип, адын Туулу-Алтай уезд эдер деп 68п чыккан. Јаҥы тӧзӧлгӧн Туулу Алтай уездке мындый волостьтор кирген: Абайдыҥ, Айдыҥ, Бешпелтирдиҥ, Туулу-Оҥдойдыҥ, Эмериниҥ, Ийинниҥ, Катандуныҥ, Кош-Агаштыҥ, Јаҥы-Дмитриевсктиҥ, Паспаулдыҥ, Песчаныйдыҥ, Салдамныҥ, Туйактыныҥ, Оймонныҥ, Улаганныҥ, Улалуныҥ, Кан-Оозыныҥ, Чамалдыҥ, Чаргыныҥ, Чибиттиҥ ле Шабалинниҥ. Тулаан айдыҥ 23 кӱнинде 1921 јылда (ӧскӧ јерде кочкор айдыҥ 17 кӱнинде деп бичилген) Сибирревком бу Јӧпти јараткан. Бу ла Јӧплӧ Туулу Алтай уездке коштой, Јаш-Тура уездтиҥ тӧрт волостин кожор деп јараткан : Черно-Ануйская, Сарасинский, Куйаган, Алтайский, нениҥ учун дезе экономикалык јанынаҥ јарамыкту деп. Уездтиҥ тӧс јерин Шабалин јурттаҥ Алтайское јуртка кӧчӱрген.

1922—1924 јылдар

ВЦИК-тиҥ Президиумыныҥ Јӧби аайынча кичӱ изӱ айдыҥ 1 кӱнинде 1922 јылда Ойрот автоном область тӧзӧлгӧн.

Областька баштап тарый 24 волость (алдында Туулу Алтай уездтеҥ Алтай губернияга берилген) кирген:

(алдында Јаш-Тура уездтеҥ Алтай губернияга берилген): Ӱстӱги-Бий, Лебедский, Успенский, Ыныргы.

Автоном областьтыҥ админстрациялык јерлӱ бӧлӱктери кӱӱк айдыҥ 4 кӱнинде 1923 јылда такыптаҥ кӧрӱлген. 24 волостьтыҥ ордына 10 волость боло берген.

волостьтӧс јериволостько кирген јерлер
Туулу-ОҥдойОҥдой јуртТуулу-Оҥдой ло Туйакту волостьтор, Кайыҥчы, Байтыган, Ташекан, Карасуу јурттар Салдам волостьтоҥ, оноҥ Чибит волостьтыҥ Чибит јуртынаҥ кӱнбадыштай, Оҥдой јаар
Кош-АгашКош-Агаш јуртКош-Агаш волость ,Чибит јурт, алдында Чибит волость
ЛебедскийКебезен јуртКӱрей кӧл, Лебедский ле Алтын Кӧл волостьтор
МаймаМайма јуртМайма волость, Эмери (Ингурек ле Ӱстӱги-Куйум јурттар јокко), Ӱстӱги-Ыжы Паспауул волость
ОймонКатанду јуртОймон,Катанду волостьтор, Абай волость Сугаш, Суузар, Татарка јурттар јокко
УлаганУлаган јуртУлаган волость
УспенскийЧоо јуртУспенский, Ыныргы волостьтор ло Паспауул волость , Ӱстӱги-Ыжы јурт јокко
Кан-ОозыКан-Оозы јуртКан-Оозы волость, Сугаш, Суузар ла Татарка јурттар Абай волостьтоҥ
ШабалинШабалин јуртШабалин, Чаргы ла Песчаный волостьтор
ЧамалЧамал јуртБешпелтир, Чамал волостьтор, Эјеган,Канзара, Куйус, Бешпелтир-Турук, Байка, Чебо, Икужой јурттар Салдам волостьтоҥ, волостьтыҥ. Ингурек ле Ӱстӱги-Куйум јурттар Эмери волостьтоҥ

Ойрот облисполкомныҥ јуунында 1924 јылдыҥ сыгын айыныҥ 16 кӱнинде јаанадып салган волостьторды аймактар деп солыыр јӧп чыккан.

1925—1936 јылдар

1925—1936 јылдарКӱӱк айдыҥ 25 кӱнинде 1925 јылда (администрациялык реформаныҥ кийнинде) Ойрот автоном область РСФСР-дыҥ Сибир крайдыҥ таҥынаҥ администрациялык јерлӱ бӧлӱги боло берген. Кочкор айдыҥ 27 кӱнинде 1928 јылда ВЦИК-тиҥ јӧби аайынча Улалу каланыҥ статузын алган.Јаан изӱ айдыҥ 1 кӱнинде 1930 јылда Ойрот автоном областьта 10 аймак болгон:

Ойрот автоном область 1930 јылда јаан изӱ айдыҥ 30 кӱнинде јаҥы ачылган Кӱнбадыш-Сибир крайга кирген. Кан-Оозы аймакка 1931 јылда кӱӱк айдыҥ 10 кӱнинде Јалаҥыйдыҥ, Караколдыҥ, Отоголдыҥ, Усть-Кучинсктиҥ, Моты-Оозыныҥ јуртсоветтери кирген. Бу јуртсоветтер Солонеш аймактыҥ Кӱнбадыш-Сибир крайдыҥ болгон. Улалу каланыҥ ады 1932 јылда Ойрот-Тура деп солынган. 1933 јылда кандык айдыҥ 10 кӱнинде кезик аймактардыҥ аттары база солынган: Лебединский аймак Турачак аймак болуп, Оймон аймак Кӧксу-Оозы болӱп (аймактыҥ тӧс јери Катандунаҥ Кӧксуу-Оозына кӧчӱрилген), Улалу аймак Ойрот-Тура аймак болуп, Успенский-Чоо болуп, Чамал – Эликманар аймак болуп (тӧс јери Чамалдаҥ Эликманарга кӧчкӧн).

1937—1962 јылдар

1937 јылда сыгын айдыҥ 28 кӱнинде Кӧнбадыш-Сибир край эки јара бӧлинген: Новосибир область ла Алтай кырай болуп. Алтай кырайга Ойрот автоном область кирген. 1945 јылда јаан изӱ айдыҥ 1 кӱнинде Ойрот автоном областьтыҥ администрациялык јерлериниҥ бӧлингени мындый болгон:

аймактарјуртсоветтер
Ойрот-Тура кала
Кош-АгашДжазатордыҥ јуртсоведи, Казахскоениҥ, Кӧкӧрӱниҥ, Кош-Агаштыҥ, Курайдыҥ, Чаган-Узунныҥ, Чибиттиҥ
Ойрот-ТурскийЭмериниҥ јуртсоведи, Бӱлӱлӱниҥ, Ӱстӱги-Карагуштыҥ, Кара-Сууныҥ, Майма-Чаргычактыҥ, Ман-Јӱректиҥ, Ново-Улалинский, Сайдыстыҥ, Сиультинский, Сускуныҥ
ОҥдойЈолоныҥ јуртсоведи, Ийинниҥ, Караголдыҥ, Кайыҥчыныҥ, Кӱпчегенниҥ, Оҥдойдыҥ, Ороктойдыҥ, Талдуныҥ, Туйактуныҥ, Хабаровканыҥ, Ялочанский
ТурачакТурачактыҥ јуртсоведи, Антропскийдиҥ, Артыбаштыҥ, Гурьяновскийдиҥ, Дмитриевскийдиҥ, Капачакскийдиҥ, Кебезенниҥ, Курмач-Байголдыҥ, Мало-Чебеченскийдиҥ, Кӱрей Кӧлдиҥ, Суркашинскийдиҥ, Тондошенскийдиҥ, Турачактыҥ, Удаловскийдиҥ, Чаныштыҥ, Чултинскийдиҥ
УлаганБалыктк-Јулдыҥ јуртсоведи, Улаганныҥ, Чадринскийдиҥ, Челушманский
Кан-ОозыЈалаҥыйдыҥ јуртсоведи, Јалаҥый Бажыныҥ, Караколдыҥ, Кырлыктыҥ, Мӧндӱр-Сокконныҥ, Суузардыҥ, Сугаштыҥ, Талицаныҥ, Туратыныҥ, Јодралуныҥ, Кан-Оозыныҥ, Усть-Кучинскийдиҥ, Моты-Оозыныҥ, Чаргы-Оозыныҥ, Чечулинскийдиҥ, Экинурдыҥ
Кӧксу-ОозыАбайдыҥ јуртсоведи, Ӱстӱги-Оймонныҥ, Горбуновоныҥ, Кайтанактыҥ, Катандуныҥ, Красноярканыҥ, Корымдуныҥ, Алтыгы-Оймонныҥ, Огневканыҥ, Саксабайдыҥ, Теректиниҥ, Тӧгӧриктиҥ, Тӱҥӱрдиҥ, Кӧксуу-Оозыныҥ
ЧооАшпанакский јуртсоведи, Верх-Пьянковскийдиҥ, Верх-Учекскийдиҥ, Ыжыныҥ, Кысканыҥ, Кочконыҥ, Паспауулдыҥ, Салгандуныҥ, Средне-Тыргинскийдиҥ, Сугулдыҥ, Тунјыныҥ, Тӱшкӱнектиҥ, Челушкаринскийдиҥ, Чооныҥ, Ыныргыныҥ
ШабалинАкјулдыҥ јуртсоведи, Барагаштыҥ, Бешпелтирдиҥ, Апшыйактуныҥ, Јаан-Чаргыныҥ, Ильинканыҥ, Камлактыҥ, Каспаныҥ, Чичке-Чаргыныҥ, Шабалинниҥ
ЭликманарОностыҥ јуртсоведи, Айулуныҥ, Бешпелтирдиҥ, Куйумныҥ, Уажанныҥ, Ӱзнезиниҥ, Чопоштыҥ, Эјеганныҥ, Эликманардыҥ

1948 јылда чаган айдыҥ 7 кӱнинде јӧптӧгӧн РСФСР-дыҥ Ӱстӱги Совединиҥ Президиумыныҥ Јасагы аайынча Ойрот автоном областьтыҥ ады Горно-Алтай автоном область эдип солынган, тӧс кала Горно-Алтайск бололо, Ойрот-Туринский аймак Майма аймак болуп солынган. 1952 јылда кандык айдыҥ 16 кӱнинде Кан-Оозы аймактыҥ јурттарына Алтай кырайдыҥ Чарыш аймагыныҥ Коргонныҥ јуртсоведи кожула берген. 1956 јылда сыгын айдыҥ 28 кӱнинде Чоо аймак јоголып, јерлери Майма аймакка кожулган.

1962—1991 јылдар

1962 јылда тулаан айдыҥ 30 кӱнинде Эликманар аймак Майма аймакка кожулган.1963 јылда кочкор айдыҥ 1 кӱнинде администрациялык јерлер бӧлийтен Текшисоюзный реформа болгон. Аймактардыҥ ордына 6 район эткен:

  • Кош-Агаш район (тӧс јери — Кош-Агаш јурт);
  • Майма район (тӧс јери — Майма јурт);
  • Оҥдой район (тӧс јери — Оҥдой);
  • Турачак район (тӧс јери — Турачак);
  • Улаган район (тӧс јери — Улаган);
  • Кан-Оозы район (тӧс јери — Кан-Оозы).

Јербойында администрациялык јерлер бӧлиген реформа чыдымду болбосто, 1964 јылда ойто эски бӧлинтелерди кайра бурыган. 1964 јылда тулаан айдыҥ 4 кӱнинде Кан-Оозыныҥ јерлеринеҥ Кӧксу-Оозы аймак айрылып, таҥынаҥ барган. 1965 јылдыҥ чаган айыныҥ 13 кӱнинде Оҥдой ло Майма аймактардыҥ јеринеҥ айрып, Шабалин аймак тӧзӧлгӧн. 1980 јылда ӱлӱрген айдыҥ 20 кӱнинде Чоо аймак Майма аймактыҥ јерлеринеҥ айрылган. 1986 јылдыҥ чаган айдыҥ 1 кӱнинде Туулу Алтай автоном областьтыҥ администрациялык јерлериниҥ бӧлингени мындый болгон:

аймактарјуртсоветтер
Улалу кала
Кош-АгашБелтирдиҥ, Джазатордыҥ, Казахскийдиҥ, Кӧкӧрӱниҥ, Кош-Агаштыҥ, Курайдыҥ, Мукур-Таркатыныҥ, Тӧбӧлӧрдиҥ, Чаган-Узунныҥ
МаймаБилӱлӱниҥ, Кызыл-Ӧзӧктиҥ, Майманыҥ, Ман-Јӱректиҥ, Ыныныҥ
ОҥдойЈолоныҥ, Ийинниҥ, Караголдыҥ, Куладыныҥ, Кӱпчегенниҥ, Оҥдойдыҥ, Кеҥиниҥ, Ӱлегемниҥ
ТурачакАртыбаштыҥ, Бийдиҥ, Дмитриевскийдиҥ, Кебезенниҥ, Курмач-Байголдыҥ, Майсктыҥ, Кӱрей кӧлдиҥ, Тоҥ-Тоштыҥ, Турачактыҥ
УлаганБалыкту-Јулдыҥ, Саратанныҥ, Улаганныҥ, Чолушманныҥ, Чибиттиҥ, Акташтыҥ поссоведи
Кан-ОозыЈалаҥайдыҥ, Кырлыктыҥ, Отоголдыҥ, Мӧндӱр-Сокконныҥ, Талицаныҥ, Усть-Кучинсктиҥ, Кан-Оозыныҥ, Моты-Оозыныҥ, Черно-Ануйдыҥ, Јабаганныҥ, Экинурдыҥ
Кӧксуу-ОозыАмырдыҥ, Ӱстӱги Оймонныҥ, Горбуновоныҥ, Катандуныҥ, Огневканыҥ, Талдуныҥ, Кӧксуу-Оозыныҥ, Чендектиҥ
ЧооӰстӱги Кара-Куштыҥ, Верх-Пьянковсктыҥ, Кара-Кӧкшиниҥ

, Паспауулдыҥ, Чооныҥ, Ыныргыныҥ, Сейканыҥ поссоведи

ШабалинОностыҥ, Барагаштыҥ, Беш-Ӧзӧктиҥ, Бешпелтирдиҥ, Апшыйактуныҥ, Јекјийектиҥ, Ильинканыҥ, Камлактыҥ, Куйустыҥ, Чичке-Чаргыныҥ, Улус-Чаргыныҥ, Чопоштыҥ, Чаргыныҥ, Шабалинниҥ, Эликманардыҥ, Чамалдыҥ поссоведи

1990 јылда ӱлӱрген айдыҥ 25 кӱнинде Туулу Алтай автоном Совет Социалистический Республика тӧзӧлгӧн деп декларация јарлалган. Оны Туулу Алтайдыҥ облазиниҥ јон-депутаттарыныҥ совединиҥ ӱчинчи сессиязы јӧптӧгӧн.

1991 јылдаҥ ала

1991 јылда јаан изӱ айдыҥ 3 кӱнинде Туулу Алтай АССР Алтай кырайдаҥ чыгып, РСФСР-га таҥынаҥ Туулу Алтай Совет Социалистический Республика кожулган. 1992 јылда Туулу Алтай АССР Туулу Алтай Республика болуп солынала, ол ло јылда ойто катап Алтай Республика деп адалган. 1992 јылда Чамал аймак Шабалин аймактаҥ чыгып, бойыныҥ алдынаҥ башка аймак боло берген. 2006 јылдыҥ муниципал реформазы болордо, Алтай Республиканыҥ администрациялык бӧлингени тыҥ ла ӧскӧлӧнбӧгӧн.

Ајарулар

  1. 1,0 1,1 Конституция Республики Алтай (Основной Закон)
  2. Алтай Республика. Регионныҥ паспорты.
  3. Постановление Государственного Собрания — Эл Курултай Республики Алтай от 21.06.2012 № 20-36 «О перечне наименований населенных пунктов, пересекаемых рек, ручьев, расположенных на территории Республики Алтай вдоль трасс автомобильных дорог общего пользования, на алтайском языке»
  4. 4,0 4,1 Закон Республики Алтай «Об административно-территориальном устройстве Республики Алтай»
  5. Закон Республик Алтай «Об образовании муниципальных образований, наделении соответствующим статусом и установлении их границ»
  6. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 7,6 7,7 7,8 7,9 Реестр наименований географических объектов на территории Республики Алтай по состоянию на 22.11.2016 (PDF+ZIP) // Государственный каталог географических названий. rosreestr.ru.
  8. Устав муниципального образования «Онгудайский район»

Тайантылар

🔥 Top keywords: Тӧс бӱкАлтынВикипедия:ЈартамалыКичӱ изӱ айдыҥ 15 кӱниКичӱ изӱ айдыҥ 17 кӱниЧаган айдыҥ 3 кӱниЈаҥар айдыҥ 11 кӱниВикипедия:Ӧмӧликтиҥ порталыКӱчӱрген айдыҥ 13 кӱниКӱчӱрген айдыҥ 17 кӱниКичӱ изӱ айдыҥ 23 кӱниПермьТулаан айдыҥ 29 кӱниОҥдой аймакТулаан айЧаган айдыҥ 19 кӱниЈаан изӱ айдыҥ 23 кӱниТулаан айдыҥ 26 кӱниАлтай тилТулаан айдыҥ 15 кӱниАлтай РеспубликаВикипедия:Талдама бичимелдерТолстой, Лев НиколаевичАҥылу:Свежие правкиАлтай сӧӧктӧрЈаан изӱ айдыҥ 4 кӱниВикипедия:КурултайРоссияКичӱ изӱ айдыҥ 28 кӱниТулаан айдыҥ 18 кӱниЈаҥар айдыҥ 28 кӱниТулаан айдыҥ 1 кӱниАлтай Республиканыҥ администрациялык јерлерин бӧлӱгениТулаан айдыҥ 28 кӱниТулаан айдыҥ 31 кӱниЈаҥар айдыҥ 9 кӱниМайма аймакЧаган айдыҥ 29 кӱниСыгын айдыҥ 28 кӱниКӱчӱрген айдыҥ 23 кӱниЧаган айдыҥ 17 кӱниЧаган айдыҥ 30 кӱниОҥдойКӱчӱрген айдыҥ 30 кӱниЈаҥар айдыҥ 1 кӱниКичӱ изӱ айдыҥ 7 кӱниӰлӱрген айдыҥ 19 кӱниТуружаачы:ТолушКӱчӱрген айдыҥ 24 кӱниВикипедия:Кӱнниҥ кӧргӱзӱзиКичӱ изӱ айдыҥ 22 кӱниКатегория:ГеографияЧаган айдыҥ 10 кӱниКӱчӱрген айдыҥ 22 кӱниКӱчӱрген айдыҥ 16 кӱниӰлӱрген айдыҥ 6 кӱниГонконгТулаан айдыҥ 3 кӱниЈаҥар айдыҥ 20 кӱниЈаҥар айдыҥ 17 кӱниЧаган айдыҥ 15 кӱниАда-Тӧрӧл учун Улу јууТеҥериТулаан айдыҥ 6 кӱниЈаҥар айдыҥ 31 кӱниЈаҥар айдыҥ 27 кӱниӰлӱрген айдыҥ 27 кӱниТулаан айдыҥ 22 кӱниТулаан айдыҥ 16 кӱниУфаТулаан айдыҥ 12 кӱниЈаан изӱ айдыҥ 7 кӱниКӧмӱрКан-Оозы аймакКӱчӱрген айдыҥ 11 кӱниКӱчӱрген айдыҥ 27 кӱниТулаан айдыҥ 7 кӱниЈаҥар айдыҥ 19 кӱниОроондордыҥ тоозыЧаган айдыҥ 8 кӱниӰлӱрген айдыҥ 1 кӱниКандык айдыҥ 22 кӱниЧевалков, Михаил ВасильевичЧаган айдыҥ 4 кӱниЈаан изӱ айдыҥ 2 кӱниФайл:Flag of Adygea.svgКӱӱк айдыҥ 12 кӱниЈаҥар айдыҥ 21 кӱниКӱӱк айТулаан айдыҥ 21 кӱниКичӱ изӱ айдыҥ 30 кӱниТулаан айдыҥ 23 кӱниЧаган айдыҥ 18 кӱниКӱчӱрген айдыҥ 1 кӱниКандык айдыҥ 10 кӱниТулаан айдыҥ 5 кӱниТулаан айдыҥ 27 кӱниЧаган айдыҥ 31 кӱниТулаан айдыҥ 11 кӱни