Ары-Мыйту

Ары-Мыйту (орустап Замульта) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Ӱстӱги-Оймонныҥ јурт јеезезине кирет.

Јурт
Ары-Мыйту
орустап Замульта
50°10′19″ с. ш. 85°58′04″ в. д.HGЯO
Эл-тергее Россия
Федерацияныҥ субъектыАлтай Республика
Муниципал аймакКӧксу-Оозы
Јурт јеезеӰстӱги-Оймонныҥ
Тӱӱкизи ле географиязы
Бийиги917[1] м
Климадыорто-континентал
Ойдиҥ поязыUTC+7:00
Эл-јонныҥ тоозы
Эл-јонныҥ тоозы212[2] кижи (2016)
Ук-калыктарорустар 100%[3]
Окылу тилалтай, орус
Тоолорлу идентификаторлор
Телефонныҥ коды+7 38841
Почтаныҥ индекси649475
АТТК-ныҥ коды84240815003
МТТК-ныҥ коды84640415126
Ары-Мыйту (Россия)
Green pog.svg
Ары-Мыйту
Red pog.svg
Москва
КытатМонголияКазахстанТываХакасияКемерово областьАлтай крайКош-Агаш аймакУлалуМайма аймакОҥдой аймакТурачак аймакУлаган аймакКан-Оозы аймакКӧксу-Оозы аймакЧамал аймакЧоо аймакШабалин аймакАры-Мыйту (Алтай Республика)
Описание изображения
Orange pog.svg
Улалу
Green pog.svg
Ары-Мыйту

Этимологиязы

Ары-Мыйту орустап с родом, с потомством[4].

Ары орустап та сторона[4]. Мый орустап кот[4]. Туу орустап гора[4].

Физико-географиялык темдектери

Географиязы

Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Сайлугемниҥ, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмердиҥ, Тӧгӧриктиҥ, Теректиниҥ сын тайгаларына курчаткан, Оймон ичи чӧлдӧ, Мыйту сууныҥ оҥ јарадында, Казахстанныҥ гран кыйуларына јуук турат. Аймактыҥ јерлери солун ла јараш. Кӧксу-Оозы аймакта Кадын-Бажыныҥ, Актайганыҥ тайга-сындары талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1300 — 3300 метрге бийик, Ӱч-Сӱмер дезе 4506 метр, Сибирде эҥ бийик кыр.

Мында сӱреен кӧп суулар ла суучактар Кадынга келип кирет. Кадын-Бажыныҥ мӧҥкӱ-тошторынаҥ кӧп кӧлдӧр табылган. Мында Сибирде эҥ ле јаан јер бӱркеген мӧҥкӱ-тоштор јадат. Кӱнчыгыш јаар мӧҥкӱ-тоштор там ла калыҥжып, јаанап барат. Бийик сындар альпий бӱдӱмду тепсеҥдерлӱ, каскак кырларлу, карлу ла тошту.

Элбек чӧл јалаҥдарында кыралар, јайым одор кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 917 метрге бийик[1].

Климады

Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..-40 °C, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °C болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,7 м/с.


Аҥ-куштары

Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ.

Ӧзӱмдери

Арка-туузы агашка бӱркеткен мӧш, тыт, чиби, кайыҥ, јодро, беле, каргана, ыргай агаш. Бийиктей кырларда кӧп сабазы тыт, чиби, јойгон, кайыҥ агаш ӧзӧт[5], суулардыҥ коолында јодро, тал, тайа, беле, ыргай, каргана, чычрана јайылган, элбек чӧл-јалаҥдарда мешке, јердиҥ јиилеги, уйкӧс, бороҥот, кызылгат, јодро. «Алтай Респубдиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер: кызыл тазыл, алтын тазыл, марал чечек[6]. Сас јанында тайа, јыраа, тал, кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ.

Ӧзӱмдери бийик поястыйине келижет. Сындардыҥ бажында альпий тепсеҥдер ле бийиктей тундра. Чӧл јерде чӧлдиҥ ӧзӱмдери таркаган. Кадын-Бажында јаан јерди бийиктей тундра (орустап высокогорная тундра) туй алган. Кайкамчылу ла јӱзӱн-башка ӧзӱмдер мында климатлык айалгаларла колбулу, алдынаҥ ӧрӧ бийиктеген зоналар ӧзӱмиле башкаланып јат.

Мында 700-теҥ артык бӱдӱм ӧзӱмдердиҥ, 20-деҥ артыгы Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген. Кырбаштай мында алтын тазыл (орустап золотой корень, родиола розовая)кӧп јайылган.

Јери ле јолдоры

Јуртта 8 ором: Јаҥы, Раздольная, Ийнебӱрлӱ, Кӧкчаҥкыр, Јажыл, Майдыҥ, Проточный, Тӧс.

Ары-Мыйту јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире
Администрациялык тӧс јер Ӱстӱги Оймон21 км
Аймактыҥ тӧс јери Кӧксу-Оозы35 км
Республикан тӧс кала Улалу360 км
Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы420 км
Тергеениҥ тӧс калазы Москва4200 км
Чуйдыҥ трагы (Р-256) 514,5 км-деҥ280 км
Чуйдыҥ трагы (Р-256) 610,8 км-деҥ250 км

Тӱӱкизи

Јурт 1829-30 јылдарда тӧзӧлгӧн. Эмди бу јаржактардыҥ чӱм-јаҥы ла јаткан јадыныныҥ окылу эмес (орустап неофициальный) тӧс јери. Деремнеге кирип ле келзе Илья Пророктыҥ серкпези. Јаржактардыҥ тӱӱкизи мындый олор Арасейдиҥ ӧзӧгинеҥ, Керженец деп јердеҥ келген улус, христиан кудай јаҥында (орустап раскол) эки јара бӧлинерде, бу улсты «кержаки, старообрядцы-безпоповцы» деп айдыжатан, качкынтып келген улус. Мӱргӱӱлди эмдиге јетире община јуулза ӧткӱрет.

Эл-јон

Эл-јонныҥ тоозы
2010[7]2011[8]2012[8]2013[8]2014[9]2015[10]2016[2]
213213239221215215212

Ук-калыктары

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжыла 197 кижиниҥ 96 % орустар болгон[3].

Инфраструктуразы

  • Илья Пророктыҥ серикпези;
  • баштамы школ;
  • эмчилик;
  • магазин;
  • турбазалар «Чӧрчӧк»;
  • «Алтайда туштажулар»;
  • «Мультинское раздолье»;
  • туркомплекс «Братья Боровиковы»;
  • конор тура"Мультинские озера";
  • пилорама.

Экономиказы

Таҥынаҥ ээлемдер. Мал ла марал аҥ азыраары, аҥныҥ мӱӱзи кайнаткан суула эмденери (пантовые ванны).

Туризм, Мыйтуныҥ кӧлдӧрине барјаткан улус јуртка токтоп, базаларда амырайт.

Кереестер

Тӱӱкилик

  • Граждан јууныҥ геройлорыныҥ мӧҥкӱзи (1547);

Археологиялык

Ар-бӱткендик

  • Ӱч-Сӱмер туу (1505);
  • Ыйыктуныҥ аржаны (1509);
  • Филаретка деп кыр, байлу;
  • Мыйтуныҥ кӧлдӧри.

Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Јарлу улузы

Ајарулар

  1. 1,0 1,1 Замульта (Ары-Мыйту)
  2. 2,0 2,1 Оценка численности постоянного населения Республики Алтай по населённым пунктам за 2012-2016 годы. Дата обращения: кандык айдыҥ 21 кӱни, 2016. Архивировано кандык айдыҥ 21 кӱни, 2016 јыл.
  3. 3,0 3,1 Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Молчанова О. Т. Топонимический словарь Горного Алтая / А.Т. Тыбыкова. — Горно-Алтайск: Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва, 1979. — С. 80,236. — 397 с.
  5. Торбоков Т. Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.
  6. Красная книга Республики Алтай: растения / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный
  7. Численность и размещение населения. Итоги всероссийской переписи населения 2010 года по Республике Алтай. Том 1. Дата обращения: кандык айдыҥ 15 кӱни, 2014. Архивировано кандык айдыҥ 15 кӱни, 2014 јыл.
  8. 8,0 8,1 8,2 Оценка численности постоянного населения на 1 января 2013 года по населённым пунктам Республики Алтай. Дата обращения: сыгын айдыҥ 21 кӱни, 2013. Архивировано сыгын айдыҥ 21 кӱни, 2013 јыл.
  9. Оценка численности постоянного населения по населённым пунктам за 2012-2014 годы. Дата обращения: кичӱ изӱ айдыҥ 11 кӱни, 2014. Архивировано кичӱ изӱ айдыҥ 11 кӱни, 2014 јыл.
  10. Оценка численности постоянного населения по населённым пунктам Республики Алтай за 2011-2014 годы. Дата обращения: кандык айдыҥ 16 кӱни, 2015. Архивировано кандык айдыҥ 16 кӱни, 2015 јыл.

Тайантылар

🔥 Top keywords: Тӧс бӱкАлтынВикипедия:ЈартамалыКичӱ изӱ айдыҥ 15 кӱниКичӱ изӱ айдыҥ 17 кӱниЧаган айдыҥ 3 кӱниЈаҥар айдыҥ 11 кӱниВикипедия:Ӧмӧликтиҥ порталыКӱчӱрген айдыҥ 13 кӱниКӱчӱрген айдыҥ 17 кӱниКичӱ изӱ айдыҥ 23 кӱниПермьТулаан айдыҥ 29 кӱниОҥдой аймакТулаан айЧаган айдыҥ 19 кӱниЈаан изӱ айдыҥ 23 кӱниТулаан айдыҥ 26 кӱниАлтай тилТулаан айдыҥ 15 кӱниАлтай РеспубликаВикипедия:Талдама бичимелдерТолстой, Лев НиколаевичАҥылу:Свежие правкиАлтай сӧӧктӧрЈаан изӱ айдыҥ 4 кӱниВикипедия:КурултайРоссияКичӱ изӱ айдыҥ 28 кӱниТулаан айдыҥ 18 кӱниЈаҥар айдыҥ 28 кӱниТулаан айдыҥ 1 кӱниАлтай Республиканыҥ администрациялык јерлерин бӧлӱгениТулаан айдыҥ 28 кӱниТулаан айдыҥ 31 кӱниЈаҥар айдыҥ 9 кӱниМайма аймакЧаган айдыҥ 29 кӱниСыгын айдыҥ 28 кӱниКӱчӱрген айдыҥ 23 кӱниЧаган айдыҥ 17 кӱниЧаган айдыҥ 30 кӱниОҥдойКӱчӱрген айдыҥ 30 кӱниЈаҥар айдыҥ 1 кӱниКичӱ изӱ айдыҥ 7 кӱниӰлӱрген айдыҥ 19 кӱниТуружаачы:ТолушКӱчӱрген айдыҥ 24 кӱниВикипедия:Кӱнниҥ кӧргӱзӱзиКичӱ изӱ айдыҥ 22 кӱниКатегория:ГеографияЧаган айдыҥ 10 кӱниКӱчӱрген айдыҥ 22 кӱниКӱчӱрген айдыҥ 16 кӱниӰлӱрген айдыҥ 6 кӱниГонконгТулаан айдыҥ 3 кӱниЈаҥар айдыҥ 20 кӱниЈаҥар айдыҥ 17 кӱниЧаган айдыҥ 15 кӱниАда-Тӧрӧл учун Улу јууТеҥериТулаан айдыҥ 6 кӱниЈаҥар айдыҥ 31 кӱниЈаҥар айдыҥ 27 кӱниӰлӱрген айдыҥ 27 кӱниТулаан айдыҥ 22 кӱниТулаан айдыҥ 16 кӱниУфаТулаан айдыҥ 12 кӱниЈаан изӱ айдыҥ 7 кӱниКӧмӱрКан-Оозы аймакКӱчӱрген айдыҥ 11 кӱниКӱчӱрген айдыҥ 27 кӱниТулаан айдыҥ 7 кӱниЈаҥар айдыҥ 19 кӱниОроондордыҥ тоозыЧаган айдыҥ 8 кӱниӰлӱрген айдыҥ 1 кӱниКандык айдыҥ 22 кӱниЧевалков, Михаил ВасильевичЧаган айдыҥ 4 кӱниЈаан изӱ айдыҥ 2 кӱниФайл:Flag of Adygea.svgКӱӱк айдыҥ 12 кӱниЈаҥар айдыҥ 21 кӱниКӱӱк айТулаан айдыҥ 21 кӱниКичӱ изӱ айдыҥ 30 кӱниТулаан айдыҥ 23 кӱниЧаган айдыҥ 18 кӱниКӱчӱрген айдыҥ 1 кӱниКандык айдыҥ 10 кӱниТулаан айдыҥ 5 кӱниТулаан айдыҥ 27 кӱниЧаган айдыҥ 31 кӱниТулаан айдыҥ 11 кӱни