Ороктой

Ороктой (орустап Ороктой) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында Оностыҥ јурт јеезезине кирет.

Јурт
Ороктой
орустап Ороктой
Подвесной автомобильный мост через реку Катунь. Соединяет село Ороктой с селом Эдиган и Чемальским трактом.
Подвесной автомобильный мост через реку Катунь. Соединяет село Ороктой с селом Эдиган и Чемальским трактом.
51°03′17″ с. ш. 86°06′43″ в. д.HGЯO
Эл-тергее Россия
Федерацияныҥ субъектыАлтай Республика
Муниципал аймакЧамал
Јурт јеезеОностыҥ
Тӱӱкизи ле географиязы
Бийиги726[1] м
Климадыорто-континентал
Ойдиҥ поязыUTC+7:00
Эл-јонныҥ тоозы
Эл-јонныҥ тоозы195[2] кижи (2016)
Ук-калыктаралтайлар 81 %[3]
Окылу тилалтай, орус
Тоолорлу идентификаторлор
Телефонныҥ коды+7 +7 38841
Почтаныҥ индекси649237
АТТК-ныҥ коды84243840002
МТТК-ныҥ коды84643440106
Номер в ГКГН0154580
Ороктой (Россия)
Green pog.svg
Ороктой
Red pog.svg
Москва
КытатМонголияКазахстанТываХакасияКемерово областьАлтай крайКош-Агаш аймакУлалуМайма аймакОҥдой аймакТурачак аймакУлаган аймакКан-Оозы аймакКӧксу-Оозы аймакЧамал аймакЧоо аймакШабалин аймакОроктой (Алтай Республика)
Описание изображения
Orange pog.svg
Улалу
Green pog.svg
Ороктой
Commons-logo.svg Медиафайлдар Викискладта

Этимологиязы

Ороктой орустап яма, котловина, впадина с тропкой диких зверей[4].

Физико-географиялык темдектери

Географиязы

Јурт Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Ороктой суу Кадынга киргенинде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 726 метрге бийик[1].Вблизи села расположено Ороктойское месторождение мрамора.

Климады

Иолгоныҥ сындары, кайыр каскак туулары эбиреде турат. Кыш мында јымжак, тыҥ ла сооктор јок, кар калыҥ тӱжет.Јай јылу, изӱ кӱндерлӱ, кей чыкту. Айы-кӱни јылу, кырлары ыжык, ичпек учун мында маала-ажы база јакшы бӱдет.Кыска изӱ јай (кичӱ изӱ ай — куран ай), узун соок кыш (кӱчӱрген ай — тулаан ай), ортојылдык температура +4,2 °С, јайгыда јаан изӱ айда ортоайлык температура +20 °С, чаган айда −16 °С, ичпек ыжык кырлардыҥ ортозында тыҥ салкындар болбойт, тӱштӱк аймактарга кӧрӧ, кыш јымжак, ӧткӱре тыҥ сооктор болбойт. Климады орто-континентал.Ортојылдык температура — +4,4 °С, кейдиҥ чыгы — 66,6 %, салкынныҥ тӱргени — 1,4 м/с. 163 кӱн јылда фён-салкын согот.

Аҥ-куштары

Аймактыҥ јерлери аҥ-кушла байлык. Тӱлкӱ, кӧрӱк, јоонмойын, сыгырган, какай, тийиҥ, јараа, сарас, ӧркӧ, момон, кумдус, киш, койон агаш аразында, јалаҥдарда јӱрет[5].

Казыр аҥдардаҥ айу, бӧрӱ, јеекен. Аҥдар астаганы учун Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» киргендери тооргы, маны, кочкор[6]. Оок куштардаҥ кӱӱле, кӱӱк, талаҥ-келеҥ, ӱренчи, чымдык, торко-сары (орустап иволга), томыртка, тоорчык, топтонок (орустап свиристель), тейлеген, таралјы (орустап сойка), теке-мӱӱс (орустап чибис). Сууларда чараган, сӧлӧм, чабак деп балыктар јӱрет.

Ӧзӱмдери

Агаштары, ӧлӧҥ-чӧби ӧҥжик ӧзӧт. Карагай, мӧш, чиби, јойгон, кайыҥ, аспак агаштар ӧзӧт. Јулукту да агаштар ӧзӱп, тӱжӱм берет. Айландыра кырлар койу агашка бӱркеткен: аспак, кайыҥ, мӧш, карагай, јойгон, тал, каргана, беле, толоно ло о.ӧ.Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл[7].

Јери ле јолдоры

Јуртта 5 ором: Олјондо, Карасу, Јаҥы, Меесте, Тӧс.

Ороктой јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире
Администрациялык тӧс јер Онос94 км
Аймактыҥ тӧс јери Чамал53 км
Республикан тӧс кала Улалу150 км
Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы240 км
Тергеениҥ тӧс калазы Москва4000 км
Чуйдыҥ трагы (Р-256) 495 км-деҥ94 км

Тӱӱкизи

Јурт 1612 јылда тӧзӧлгӧн. Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Чамал ичинде орус миссионерлер алтай улусты креске тӱжӱрип, православный кудай јаҥына кийдирип, школдор ачып, јурттар тӧзӧп турган ӧй.1922 јылда Алтайда 24 волостьты бириктирип, 9 аймак эткен. Аскат јурт Чамал аймакка кирген[8].


Эл-јон

Эл-јонныҥ тоозы
2010[9]2011[10]2012[10]2013[10]2014[11]2015[12]2016[2]
229229213213207201195

Ук-калыктары

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 262 кижи болгон, олордыҥ 81 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон[3].

Окылу тил: орус, алтай[13].

Инфраструктуразы

  • баштамы школ;
  • библиотекам
  • эмчилик;
  • јурттыҥ клубы;
  • почта;
  • магазин;
  • турбазалар.

Экономиказы

Таҥынаҥ ээлемдер. Мал азыраары. Туризм.

Кереестер

Тӱӱкилик

  • Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (559). (1963 ј., Тӧс ором, 24а)[14][15]

Археологиялык

  • Мӧҥкӱсалгыш (447,498,653,566-571)[16];
  • Јебрен корум (461,652,655).[16].

Ар-бӱткендик

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте[16].

Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Јарлу улузы

Ајарулар

  1. 1,0 1,1 Ороктой
  2. 2,0 2,1 Оценка численности постоянного населения Республики Алтай по населённым пунктам за 2012-2016 годы. Дата обращения: кандык айдыҥ 21 кӱни, 2016. Архивировано кандык айдыҥ 21 кӱни, 2016 јыл.
  3. 3,0 3,1 Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».
  4. Молчанова О. Т. Топонимический словарь Горного Алтая / А.Т. Тыбыкова. — Горно-Алтайск: Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва, 1979. — 397 с.
  5. Торбоков Т. Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020
  6. Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный
  7. Красная книга Республики Алтай: растения / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный
  8. Рекреационное освоение Чемала
  9. Численность и размещение населения. Итоги всероссийской переписи населения 2010 года по Республике Алтай. Том 1. Дата обращения: кандык айдыҥ 15 кӱни, 2014. Архивировано кандык айдыҥ 15 кӱни, 2014 јыл.
  10. 10,0 10,1 10,2 Оценка численности постоянного населения на 1 января 2013 года по населённым пунктам Республики Алтай. Дата обращения: сыгын айдыҥ 21 кӱни, 2013. Архивировано сыгын айдыҥ 21 кӱни, 2013 јыл.
  11. Оценка численности постоянного населения по населённым пунктам за 2012-2014 годы. Дата обращения: кичӱ изӱ айдыҥ 11 кӱни, 2014. Архивировано кичӱ изӱ айдыҥ 11 кӱни, 2014 јыл.
  12. Оценка численности постоянного населения по населённым пунктам Республики Алтай за 2011-2014 годы. Дата обращения: кандык айдыҥ 16 кӱни, 2015. Архивировано кандык айдыҥ 16 кӱни, 2015 јыл.
  13. Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)
  14. Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348
  15. http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/Список-объектов-культурного-наследия.pdf
  16. 16,0 16,1 16,2 16,3 16,4 Ойношев В. П., Урбанова С. Е. Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.

Тайантылар

🔥 Top keywords: Тӧс бӱкВикипедия:Ӧмӧликтиҥ порталыВикипедия:КурултайВикипедия:ЈартамалыАлтай РеспубликаВолгоградАлтай тилРоссияАҥылу:Свежие правкиВикипедия:Талдама бичимелдерМоскваЈаҥар айдыҥ 6 кӱниЧелябинскСанкт-ПетербургЈаҥар айЈопонМСК+4:00Јаҥар айдыҥ 7 кӱниПутин, Владимир ВладимировичНовосибирскРадиоОмскКӱчӱрген айдыҥ 14 кӱниБалыкЈаан изӱ айдыҥ 17 кӱниОрус тилӰлӱрген айдыҥ 27 кӱниТулаан айдыҥ 28 кӱниАрсланХристиан јаҥЈаан изӱ айКокышев, Лазарь ВасильевичУлалуПермьВикипедия:Кӱнниҥ кӧргӱзӱзиАлтынКуран айдыҥ 25 кӱниФайл:Flag of Russia.svgСклодовская-Кюри, МарияКатегория:БастыраЛермонтов, Михаил ЮрьевичФайл:Flag of Kalmykia.svgАлтыгы ТалдуАлтай калыкФайл:Flag of Karachay.svgЈаан изӱ айдыҥ 5 кӱниКатегория:КӧлдӧрАмыр (Кӧксу-Оозы аймак)Леви-Монтальчини, РитаАҥылу:Мой вкладӰлекер:Infobox/rowЈаҥар айдыҥ 13 кӱниШарпантье, ЭмманюэльФайл:Flag of Altai Republic.svgТайваньФайл:Flag of Turkmenistan.svgАкчаЧаган айдыҥ 30 кӱниКӱчӱрген айдыҥ 6 кӱниЈаҥар айдыҥ 27 кӱниТуружаачы:NguoiDungKhongDinhDanhДостоевский, Фёдор МихайловичФайл:Flag of Adygea.svgӰлекер:Тӧс бӱк/Вики-проекттерМексикаЈаан изӱ айдыҥ 4 кӱниЧуйдыҥ трагыӰлекер:Lang-enӰлекер:InfoboxКуран айдыҥ 31 кӱниФайл:Flag of Chuvashia.svgЈаҥар айдыҥ 16 кӱниАҥылу:Моё обсуждениеКичӱ изӱ айВикипедия:ПрессаВикипедия:АдминистраторлорФайл:Flag of Dagestan.svgАйФайл:Flag of Mari El.svgКичӱ изӱ айдыҥ 8 кӱниӰлекер:Cite webКатегория:ГалактикаларКӱчӱрген айдыҥ 21 кӱниСыгын айКатегория:БилимФайл:Moondisk main visible details.pngФайл:Flag of Buryatia.svgСамараАспанФайл:Ellen Johnson-Sirleaf, April 2010.jpgГюго, ВикторЧаган айдыҥ 1 кӱниЧооныҥ јурт јеезезиТулаан айЧаптынов, Валерий ИвановичЈаан изӱ айдыҥ 6 кӱниФайл:Seminsky Pass 03.jpgСыгын айдыҥ 8 кӱниЈаҥар айдыҥ 23 кӱни