Суску

Суску (орустап Соузга) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Майма аймагында Сускуныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

Јурт
Суску
орустап Соузга
51°53′15″ с. ш. 85°51′22″ в. д.HGЯO
Эл-тергее Россия
Федерацияныҥ субъектыАлтай Республика
Муниципал аймакМайма
Јурт јеезеСускуныҥ
Тӱӱкизи ле географиязы
Бийиги269[1] м
Климадыорто-континентал
Ойдиҥ поязыUTC+7:00
Эл-јонныҥ тоозы
Эл-јонныҥ тоозы1267[2] кижи (2016)
Ук-калыктарорустар 93 %[3]
Окылу тилалтай, орус
Тоолорлу идентификаторлор
Телефонныҥ коды+7 38841
Почтаныҥ индекси649115
АТТК-ныҥ коды84215845001
МТТК-ныҥ коды84615445101
Номер в ГКГН0602789
Суску (Россия)
Green pog.svg
Суску
Red pog.svg
Москва
КытатМонголияКазахстанТываХакасияКемерово областьАлтай крайКош-Агаш аймакУлалуМайма аймакОҥдой аймакТурачак аймакУлаган аймакКан-Оозы аймакКӧксу-Оозы аймакЧамал аймакЧоо аймакШабалин аймакСуску (Алтай Республика)
Описание изображения
Orange pog.svg
Улалу
Green pog.svg
Суску

Этимологиязы

Суску орустап ковш[4].

Физико-географиялык темдектери

Географиязы

Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Кадын сууныҥ оҥ јарадында, Суску суу Кадынга киргенинде сол јанынаҥ кайа-ташту кырларга курчаткан турат. Айландыра карагай, тыт, кайыҥ, јойгон, аспак, чиби агаштар ӧзӧт. Турган јери јурттыҥ ондый ла элбек эмес, је ондый да болзо, эптӱ.

Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 269 метрге бийик[1].

Климады

Климады орто-континентал. Јайы кыска, серӱӱн, кичӱ изӱ айдаҥ башталып, куран айдыҥ учына једет, је сыгын айдыҥ бажанда эмегенјай деп айас јылу кӱндер турат. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат јымжак, кыш карлу болот, јер тыҥ тоҥбойт. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду)[5].

Аҥ-куштары

Тайгалары ан-кушту: тӱлкӱ, какай, койон, албаа, сарас, агас, јоонмойын, ӧркӧ, сыгырган, тарбаган. Куштар: телеген, мӱркӱт, шоҥкор, кӱртӱк, чай, бӧднӧ, кӱӱк, ӱкӱ,тарал, саҥыскан, карган, кускун[6]. Сууда балыктыҥ тоозы астаган да болзо, чараган, бел, јылмай каа-јаада туштайт.

Ӧзӱмдери

Талайдыҥ кемјӱзинеҥ чик јок бийик учун мында агаштардаҥ мӧш, тыт, чиби, каа- јаада кайыҥ ӧзӧт[7]. Јуугында тыҥ бийик эмес сойоктор, тӧҥдор, којогорлор, меес јаны тас. Куру таш, арка јаны кӧбинде чет агашла бӱркелген, састу сууныҥ коолы јерлерде тал, кайыҥ ла јӱзӱн јыраалар ӧзӧт. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл (орустап копеечник чайный), марал (орустап маральник), алтын-тазыл (орустап родиола розовая) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр[8].

Кандык, быркырууш чечек, чийне, буланат, саргай, кӱн чечек, кӱнкаајы, тайа ла о.ӧ. Јакшы јылда јиилектердиҥ де тӱжӱми бар: тийиҥкат, кайыҥкат, бороҥот, кызылгат, тайабаш, уйкӧс. Кӧп эм ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар.

Јери ле јолдоры

Јуртта 22 ором: Јажыл, Лесная, Агашту, Мичуринниҥ, Тоҥбок суулу, Кӱнет, Тӧс, Паркту, Кайыҥду кош ором.

Суску јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире
Администрациялык тӧс јер Суску0 км
Аймактыҥ тӧс јери Майма18 км
Республикан тӧс кала Улалу23 км
Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы110 км
Тергеениҥ тӧс калазы Москва3800 км
Чуйдыҥ трагы (Р-256) 454,9 км-деҥ0 км

Тӱӱкизи

Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Аймактыҥ кӧп јурттары Алтайский миссия келип, тургун алтайларды креске тӱжӱрип, кудайдыҥ православный јаҥына кийдирип, туралар, јолдор тудуп, серкпелер ачып, церковно-приходской школдор ачып, ӱредӱ берип турган ӧйдӧ тӧзӧлгӧн.


Эл-јон

Эл-јонныҥ тоозы
2008[9]2009[9]2010[10]2011[11]2012[11]2013[11]2014[12]2015[13]2016[2]
116312231146114811801202124512521267

Ук-калыктары

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1062 кижи болгон, олордыҥ 93 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон[3].

Инфраструктуразы

  • јурт јеезениҥ администрациязы;
  • орто ӱредӱлӱ школ;
  • балдардыҥ туразы;
  • культура байзыҥы;
  • библиотека;
  • стадион;
  • пекарня;
  • эткомбинат;
  • магазин;
  • ашкана;
  • пилорама;
  • турбаза.

Экономиказы

Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы мал азыраары. Маала ла сад ӧскӱрери. Адару тудары. Туризм.

Кереестер

Тӱӱкилик

  • Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго кереес (112)[14].

Археологиялык

  • Јебрен јурт (125)[14];

Ар-бӱткендик

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте[14].

Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Јарлу улузы

Ајарулар

  1. 1,0 1,1 Соузга (Суску)
  2. 2,0 2,1 Оценка численности постоянного населения Республики Алтай по населённым пунктам за 2012-2016 годы. Дата обращения: кандык айдыҥ 21 кӱни, 2016. Архивировано кандык айдыҥ 21 кӱни, 2016 јыл.
  3. 3,0 3,1 Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».
  4. Молчанова О. Т. Топонимический словарь Горного Алтая / А.Т. Тыбыкова. — Горно-Алтайск: Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва, 1979. — 397 с.
  5. Майма. Климат[1]
  6. Собанский Г. Г. Звери Алтая. — Барнаул: [б.и.], 2005
  7. Кучин А. П. Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001
  8. Торбоков Т. Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020
  9. 9,0 9,1 Майминский район. Дата обращения: кандык айдыҥ 15 кӱни, 2014. Архивировано кандык айдыҥ 15 кӱни, 2014 јыл.
  10. Численность и размещение населения. Итоги всероссийской переписи населения 2010 года по Республике Алтай. Том 1. Дата обращения: кандык айдыҥ 15 кӱни, 2014. Архивировано кандык айдыҥ 15 кӱни, 2014 јыл.
  11. 11,0 11,1 11,2 Оценка численности постоянного населения на 1 января 2013 года по населённым пунктам Республики Алтай. Дата обращения: сыгын айдыҥ 21 кӱни, 2013. Архивировано сыгын айдыҥ 21 кӱни, 2013 јыл.
  12. Оценка численности постоянного населения по населённым пунктам за 2012-2014 годы. Дата обращения: кичӱ изӱ айдыҥ 11 кӱни, 2014. Архивировано кичӱ изӱ айдыҥ 11 кӱни, 2014 јыл.
  13. Оценка численности постоянного населения по населённым пунктам Республики Алтай за 2011-2014 годы. Дата обращения: кандык айдыҥ 16 кӱни, 2015. Архивировано кандык айдыҥ 16 кӱни, 2015 јыл.
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 14,5 Ойношев В. П., Урбанова С. Е. Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.

Тайантылар

🔥 Top keywords: Тӧс бӱкКичӱ изӱ айӰлӱрген айЈаан изӱ айОрус тилВикипедия:ЈартамалыВикипедия:Ӧмӧликтиҥ порталыКызылјарКичӱ изӱ айдыҥ 15 кӱниЧаган айдыҥ 3 кӱниЈаҥар айдыҥ 11 кӱниКӱчӱрген айдыҥ 17 кӱниКичӱ изӱ айдыҥ 17 кӱниКӱчӱрген айдыҥ 13 кӱниКичӱ изӱ айдыҥ 23 кӱниТулаан айВикипедия:КурултайМодуль:Wikidata/mediaМодуль:Namespace detect/dataТулаан айдыҥ 29 кӱниЧаган айдыҥ 19 кӱниМодуль:WikidataМодуль:TableToolsАлтай кырайМодуль:Check for unknown parametersТулаан айдыҥ 15 кӱниЈаан изӱ айдыҥ 23 кӱниЧамал аймакМодуль:LanguagesТулаан айдыҥ 26 кӱниВикипедия:Талдама бичимелдерМодуль:ArgumentsМодуль:NavbarӰлекер:Cite webМодуль:WikibaseКрым РеспубликаЈопонЧаган айМодуль:String2Модуль:Wikidata/configЧичке-Чаргыныҥ јурт јеезезиРоссияУлаганныҥ јурт јеезезиБилимдерКӱчӱрген айдыҥ 16 кӱниКӱчӱрген айдыҥ 7 кӱниВикипедия:Кӱнниҥ кӧргӱзӱзиМодуль:Wikidata/numberАҥылу:Свежие правкиМодуль:InfoboxImageМодуль:Color contrast/colorsЈаан изӱ айдыҥ 4 кӱниКичӱ изӱ айдыҥ 7 кӱниМодуль:Category handlerМатематикаКош-Агаштыҥ јурт јеезезиБарнаулКатегория:Јажырган категорияларСамыков, Василий ТордоевичМодуль:Namespace detectӰлӱрген айдыҥ 19 кӱниЧаган айдыҥ 29 кӱниМодуль:URLСускуныҥ јурт јеезезиӰлӱрген айдыҥ 6 кӱниЈаҥар айКӱчӱрген айдыҥ 27 кӱниКандык айдыҥ 21 кӱниМодуль:YesnoКараголдыҥ јурт јеезезиМодуль:NavboxБулгаков, Михаил АфанасьевичЧаган айдыҥ 21 кӱниТулаан айдыҥ 18 кӱниКӱчӱрген айдыҥ 6 кӱниКамлактыҥ јурт јеезезиЕсенин, Сергей АлександровичЧаган айдыҥ 8 кӱниЈаҥар айдыҥ 15 кӱниИталияМодуль:Namespace detect/configЧаган айдыҥ 30 кӱниӰлекер:Potd/2022-10Саратанныҥ јурт јеезезиАйты-Коолдыҥ јурт јеезезиЈаҥар айдыҥ 3 кӱниКатегория:ВикипедияӰлекер:Potd/2022-03Курайдыҥ јурт јеезезиМодуль:StringКош-Агаш аймакКӱчӱрген айдыҥ 14 кӱниОртолыктыҥ јурт јеезезиЈолоныҥ јурт јеезезиКӱӱк айдыҥ 26 кӱниКуран айдыҥ 8 кӱниТулаан айдыҥ 11 кӱниКызыл-ӦзӧкКӱӱк айдыҥ 18 кӱни