Урсул (Кадынныҥ кош суузы)

Урсу́л (орустап Урсул[1]) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ суузы. Јоло ло Кайырлыктыҥ суулары биригип, Урсул суу башталат. Оҥдой аймактын јериле агып, Кадын сууга сол јанынаҥ кирет.

Урсул
орус. Урсул
Ursul valley in Altay Rep Ongudaisky distr.JPG
Характеристиказы
Узуны119 км
Бассейн3710 км²
Сууныҥ чыгымы16,8 м³/с (32 км от устья)
Водоток
Бажы 
 • Бийигивыше 1095,6 м
 • Координаталары50°47′27″ с. ш. 85°20′55″ в. д.HGЯO
ОозыКадын
 • Турган јериАлтайское подворье, 298 км по левому берегу
 • Бийиги575,3 м
 • Координаталары50°46′24″ с. ш. 86°27′50″ в. д.HGЯO
Турган јери
Суузыныҥ системазыКадын → Оп → Карский талай
Ороон
РегионАлтай Республика
АймактарКан-Оозы аймак, Оҥдой аймак
КытатМонголияКазахстанТываХакасияКемерово областьАлтай крайКош-Агаш аймакУлалуМайма аймакОҥдой аймакТурачак аймакУлаган аймакКан-Оозы аймакКӧксу-Оозы аймакЧамал аймакЧоо аймакШабалин аймакУрсул (Кадынныҥ кош суузы) (Алтай Республика)
Описание изображения
Голубая точка — исток
исток
Синяя точка
устье
Код ГСР13010100312115100006114
Commons-logo.svg Медиафайлдар Викискладта

Этимологиязы

Физико-географиялык темдектери

Урсул Јоло ло Кайырлыктын суулары биригип, Оҥдой аймактыҥ јериле агып, Кадын сууга сол јанынаҥ кирет. Сууныҥ узуны 119 км, суу јуур площади — 3710 км²[2]. Теректӱниҥ сындарынаҥ агып тӱшкен суулардаҥ башталат. Јаҥмырдыҥ, кардыҥ сууларыла толот. Урсул башталганынаҥ ала Оҥдойго јетире 32 км. Тузаланган сууныҥ кеми —16,8 м³/с[3].Урсулдыҥ ӱстӱги агынында јаан эмес суулар кожулат. Туйакты, Карагол, Ӧлӧти ичиле сууныҥ агыны токыналу. Урсулдыҥ алтыгы агыны каскак кырлардыҥ ортозыла агат, чакпынду, тӱрген учун, мында спортивный сплавла маргаандар ӧдӧт. Урсул — Кадын деп маршрут (4 категория сложности) Туулу Алтайда јарлу.

Археологиялык кереестер

Муҥ јылдардын туркунына Урсулды јараттай кӧп укту албаты јуртаган. Олордын кийнинен кӧп тоолу корумдар арткан. Бу корумдардаҥ јебрен мӧнкӱлер ле јӱзӱн-јӱӱр эдимдер (таш маскалар, сӧӧктӧҥ эткен кӱректер, айак-казан, каҥзалар) табылган. Ого коштой јарангыштар (сӧӧктӧҥ эткен јӱстӱк, кӱлердеҥ эткен кӧп јарангыштар, карчагала сарлыктын сӧӧгинеҥ эдилген јарангыш-амулеттер) табылган. Табылган, кижиниҥ арткан-калган сӧӧктӧринеҥ кӧргӧндӧ, јебрен улус бийик сынду, талааркак оборлу, јалбак маҥдайлу, коҥжок тумчукту болгылаган. Урсулла кош суулары јараттай ширтелген кӧп корумдар каракольский культурага келижет.

Урсулды јараттай кӧп јебрен субактардын орды арткан.

Урсулдын бажында, Оҥдой аймакта јебрен јурт Кара-Бом баар[4].Карагол суунын учында база јебрен, таш чактын эрте ӧйиниҥ јурты бар Усть-Каракол, ол орто плейцетонныҥ экинчи јарымыла темдектелет (282—133 тыс. л. н.), Кара-бом — ӱстӱги плейцетонныҥ баштапкы јарымына келижет (120-50 тыс.л.н.)[5].

Кош суулары

Урсул тергеелик суу реестрда

Тергеелик суу реестердин бергениле Урсул ӱстӱги Обьтыҥ бассейновый округына кирет, суула колбоолу јуртээлемдик иштер ӧткӱрер суу участогы Кадын, Урсулдыҥ суу подбассейини Бия ла Кадын суулар. Суу бассейини ӱстӱги Оп, Эрчиш сууга кожылганына јетире.а[2].

Јуруктыҥ кӧмзӧзи

Ајарулар

  1. Ӱлекер:СНГОСНГ
  2. 2,0 2,1 Государственный водный реестр. Урсул (Ело, Бол. Аргем) (орус.). textual.ru. Минприроды России (29 тулаан ай 2009). Дата обращения: јаҥар айдыҥ 20 кӱни, 2018. Архивировано тулаан айдыҥ 29 кӱни, 2009 јыл.
  3. Ursul At Onguday. Статистика на сайте R-ArcticNET. Дата обращения: чаган айдыҥ 25 кӱни, 2013. Архивировано кочкор айдыҥ 3 кӱни, 2013 јыл.
  4. Деревянко А. П., Петрин В. Т., Рыбин Е. П. Характер перехода от мустье к палеолиту на Алтае (по материалам стоянки Кара-Бом) (недоступная ссылка). Дата обращения: кӱчӱрген айдыҥ 3 кӱни, 2014. Архивировано ӱлӱрген айдыҥ 21 кӱни, 2017 јыл. Археология, этнография и антропология Евразии. — 2000. — № 2 (2). — С. 33—52
  5. Деревянко А. П., Шуньков М. В. Развитие палеолитических традиций на Алтае и проблема становления человека современного вида. Преемственность и трансформации в древних и средневековых обществах по археологическими антропологическим данным // Традиции и инновации в истории и культуре, 2015 (орус.). hist-phil.ru. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 29 кӱни, 2019.

Тайантылар

Описание порогов Урсула и дневники сплавов. gaba.su. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 29 кӱни, 2019.

🔥 Top keywords: Тӧс бӱкАлтынВикипедия:ЈартамалыКичӱ изӱ айдыҥ 15 кӱниКичӱ изӱ айдыҥ 17 кӱниЧаган айдыҥ 3 кӱниЈаҥар айдыҥ 11 кӱниВикипедия:Ӧмӧликтиҥ порталыКӱчӱрген айдыҥ 13 кӱниКӱчӱрген айдыҥ 17 кӱниКичӱ изӱ айдыҥ 23 кӱниПермьТулаан айдыҥ 29 кӱниОҥдой аймакТулаан айЧаган айдыҥ 19 кӱниЈаан изӱ айдыҥ 23 кӱниТулаан айдыҥ 26 кӱниАлтай тилТулаан айдыҥ 15 кӱниАлтай РеспубликаВикипедия:Талдама бичимелдерТолстой, Лев НиколаевичАҥылу:Свежие правкиАлтай сӧӧктӧрЈаан изӱ айдыҥ 4 кӱниВикипедия:КурултайРоссияКичӱ изӱ айдыҥ 28 кӱниТулаан айдыҥ 18 кӱниЈаҥар айдыҥ 28 кӱниТулаан айдыҥ 1 кӱниАлтай Республиканыҥ администрациялык јерлерин бӧлӱгениТулаан айдыҥ 28 кӱниТулаан айдыҥ 31 кӱниЈаҥар айдыҥ 9 кӱниМайма аймакЧаган айдыҥ 29 кӱниСыгын айдыҥ 28 кӱниКӱчӱрген айдыҥ 23 кӱниЧаган айдыҥ 17 кӱниЧаган айдыҥ 30 кӱниОҥдойКӱчӱрген айдыҥ 30 кӱниЈаҥар айдыҥ 1 кӱниКичӱ изӱ айдыҥ 7 кӱниӰлӱрген айдыҥ 19 кӱниТуружаачы:ТолушКӱчӱрген айдыҥ 24 кӱниВикипедия:Кӱнниҥ кӧргӱзӱзиКичӱ изӱ айдыҥ 22 кӱниКатегория:ГеографияЧаган айдыҥ 10 кӱниКӱчӱрген айдыҥ 22 кӱниКӱчӱрген айдыҥ 16 кӱниӰлӱрген айдыҥ 6 кӱниГонконгТулаан айдыҥ 3 кӱниЈаҥар айдыҥ 20 кӱниЈаҥар айдыҥ 17 кӱниЧаган айдыҥ 15 кӱниАда-Тӧрӧл учун Улу јууТеҥериТулаан айдыҥ 6 кӱниЈаҥар айдыҥ 31 кӱниЈаҥар айдыҥ 27 кӱниӰлӱрген айдыҥ 27 кӱниТулаан айдыҥ 22 кӱниТулаан айдыҥ 16 кӱниУфаТулаан айдыҥ 12 кӱниЈаан изӱ айдыҥ 7 кӱниКӧмӱрКан-Оозы аймакКӱчӱрген айдыҥ 11 кӱниКӱчӱрген айдыҥ 27 кӱниТулаан айдыҥ 7 кӱниЈаҥар айдыҥ 19 кӱниОроондордыҥ тоозыЧаган айдыҥ 8 кӱниӰлӱрген айдыҥ 1 кӱниКандык айдыҥ 22 кӱниЧевалков, Михаил ВасильевичЧаган айдыҥ 4 кӱниЈаан изӱ айдыҥ 2 кӱниФайл:Flag of Adygea.svgКӱӱк айдыҥ 12 кӱниЈаҥар айдыҥ 21 кӱниКӱӱк айТулаан айдыҥ 21 кӱниКичӱ изӱ айдыҥ 30 кӱниТулаан айдыҥ 23 кӱниЧаган айдыҥ 18 кӱниКӱчӱрген айдыҥ 1 кӱниКандык айдыҥ 10 кӱниТулаан айдыҥ 5 кӱниТулаан айдыҥ 27 кӱниЧаган айдыҥ 31 кӱниТулаан айдыҥ 11 кӱни