Ыжы (орустап Ишинск) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында Чооныҥ јурт јеезезине кирет.

Јурт
Ыжы
орустап Ишинск
52°01′50″ с. ш. 86°40′13″ в. д.HGЯO
Эл-тергее Россия
Федерацияныҥ субъектыАлтай Республика
Муниципал аймакЧоо
Јурт јеезеЧооныҥ
Тӱӱкизи ле географиязы
Тӧзӧлгӧн јылы1911
Бийиги332[1] м
Климадыорто-континентал
Ойдиҥ поязыUTC+7:00
Эл-јонныҥ тоозы
Эл-јонныҥ тоозы3[2] кижи (2016)
Ук-калыктарорустар 100 % (2002)[3]
Окылу тилалтай, орус
Тоолорлу идентификаторлор
Телефонныҥ коды+7 38841
Почтаныҥ индекси649180
АТТК-ныҥ коды84245860005
МТТК-ныҥ коды84645460111
Номер в ГКГН0155195
Ыжы (Россия)
Green pog.svg
Ыжы
Red pog.svg
Москва
КытатМонголияКазахстанТываХакасияКемерово областьАлтай крайКош-Агаш аймакУлалуМайма аймакОҥдой аймакТурачак аймакУлаган аймакКан-Оозы аймакКӧксу-Оозы аймакЧамал аймакЧоо аймакШабалин аймакЫжы (Алтай Республика)
Описание изображения
Orange pog.svg
Улалу
Green pog.svg
Ыжы

Этимологиязы

Ыжы орустап .

Физико-географиялык темдектери

Географиязы

Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында, Байдуба, Урчын, Сугул сындардыҥ эдегинде, Кадын сууныҥ сол коштончызы (приток) Ыжы сууга Кутерьба ла Итук деп эки суу киргенинде турат.

Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 332 метрге бийик[1].

Климады

Климады орто-континентал. Јай кыска, кыш соок, узун, карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).

Аҥ-куштары

Аба-јыштыҥ оок аҥдары: агас, суузар, киш, албаа, јоонмойын, койон, камду, јараа, кумдус, кӧрӱк, ӧркӧ, сарас, момон, сарас, сыгырган, тарбаган. Туйгактулары: марал, тооргы, булан, элик, аҥ, ак-кийик дезе Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине[4] кирген.. Куштары тайгада јӱрет: агуна, аларткы, ӱкӱ, карачкай, јыдантык, каргаа, кедей куш, карчага, кӧктӧш, кускун, саҥыскан, кучыйак, кӱртӱк, чай, кызыл тӧш, кӱӱк, кӱӱле, мечиртке, ӧскӱс уул, сымда, талтар, таан, талеҥко. Сууларда чараган, бел, ӱч-кӧс, сӧлӧм, јылмай, чортон[5].

Ӧзӱмдери

Тайга, кырлары туйук кара агашла туй ӧзӱп калган, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак агаштар ӧзӧт. Суујакалай тал, чиби, јодро, беле, толоно, каргана, чычыргана[5].

Тайганыҥ аш-тузы кижиге тузалу. Эрте јаста калба ла кӧжнӧ ӧзӱп, витаминдерле јеткилдейт. Јайыла мешке, јиилек: уй-кӧс, тожла, јерјиилек, койјиилек, торбос, карагат, кызылгат, тийиҥгат, тайа деп једим, кӱскиде дезе мӧштиҥ кузугы тынар-тындуларды азырап, кышка азык болот. Мында эндемик ӧлӧҥдӧр, Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген ӧзӱмдер бар: кызыл тазыл, јыдунак, алтын тазыл[6].

Јери ле јолдоры

Оромдоры (1): Петровский.

Ыжы јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире
Администрациялык тӧс јер Чоо13 км
Аймактыҥ тӧс јери Чоо13 км
Республикан тӧс кала Улалу75 км
Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы175 км
Тергеениҥ тӧс калазы Москва3800 км
Чуйдыҥ трагы (Р-256) 435,7 км-деҥ (Майма)85 км

Тӱӱкизи

Јурт 1911 јылда тӧзӧлгӧн[7]. 913 јылда ӧс калык админстрациялык реформа ӧткӱрерде, Ыжы јурт Успенский волостько кирген. Л. П. Потаповтыҥ бичигениле, тубалар 19 чактыҥ 80-чи јылдарында Улалуда, Сайдыста, Чамалда, Ыныргыда, Учак-Ыжы сууны јакалай јуртаган. Бу улус Южский (Јӱсский) волостьтоҥ таркаган. Кӧп тоолу сӧӧк комдоштор Кебезен, Ыныргы, Паспауул, Чопош, Ыжы, Кӱзе, Толоон јурттарда јаткан, ого коштой Алтын Кӧлди јараттай[8].

1920 јылда куран айдыҥ 4-чи кӱнинде јаҥы тӧзӧлгӧн Ыжыныҥ јуртсоведи Успенский волостько кирген. 21.07.1953 јылда Ыжыныҥ јуртсоведин јоголтоло, бу јуртты Чооныҥ јуртсоведине кийдирген.

Эл-јон

Эл-јонныҥ тоозы
2010[9]2011[10]2012[10]2013[10]2014[11]2015[12]2016[2]
8877753

Ук-калыктары

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 24 кижи болгон, олордыҥ 100 % орустар болгон[3].

Окылу тил: орус, алтай[13].

Инфраструктуразы

Бастыра инфраструктуралык обьекттер Чооныҥ јурт јеезезинде.

Экономиказы

Таҥынаҥ ээлемдер. Агаш белетеери. Туризм.

Кереестер

Археологиялык

  • Орой палеолит. Јебрен јурт (1335)[14].

Ар-бӱткендик

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте[14].

Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Јарлу улузы

Ајарулар

  1. 1,0 1,1 Ишинск (Ыжы)
  2. 2,0 2,1 Оценка численности постоянного населения Республики Алтай по населённым пунктам за 2012-2016 годы. Дата обращения: кандык айдыҥ 21 кӱни, 2016. Архивировано кандык айдыҥ 21 кӱни, 2016 јыл.
  3. 3,0 3,1 Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».
  4. Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный
  5. 5,0 5,1 Токшын Торбоков. Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.
  6. Красная книга Республики Алтай: растения / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный
  7. Макошева А. А., Макошев А. П., Апенышева И. Н. Приложение 2: Список населенных пунктов Республики Алтай по переписям 1989 и 2002 гг. // Население Республики Алтай (системно-структурный анализ). — Горно-Алтайск: ГУ книжное издательство „Юч-Сюмер-Белуха“ Республики Алтай, 2007. (Электронная библиотека Горно-Алтайского государственного университета)
  8. Сайт «Чойский район». Традиции и обряды.
  9. Численность и размещение населения. Итоги всероссийской переписи населения 2010 года по Республике Алтай. Том 1. Дата обращения: кандык айдыҥ 15 кӱни, 2014. Архивировано кандык айдыҥ 15 кӱни, 2014 јыл.
  10. 10,0 10,1 10,2 Оценка численности постоянного населения на 1 января 2013 года по населённым пунктам Республики Алтай. Дата обращения: сыгын айдыҥ 21 кӱни, 2013. Архивировано сыгын айдыҥ 21 кӱни, 2013 јыл.
  11. Оценка численности постоянного населения по населённым пунктам за 2012-2014 годы. Дата обращения: кичӱ изӱ айдыҥ 11 кӱни, 2014. Архивировано кичӱ изӱ айдыҥ 11 кӱни, 2014 јыл.
  12. Оценка численности постоянного населения по населённым пунктам Республики Алтай за 2011-2014 годы. Дата обращения: кандык айдыҥ 16 кӱни, 2015. Архивировано кандык айдыҥ 16 кӱни, 2015 јыл.
  13. Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 Ойношев В. П., Урбанова С. Е. Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.

Тайантылар

🔥 Top keywords: Тӧс бӱкКичӱ изӱ айӰлӱрген айЈаан изӱ айОрус тилВикипедия:ЈартамалыВикипедия:Ӧмӧликтиҥ порталыКызылјарКичӱ изӱ айдыҥ 15 кӱниЧаган айдыҥ 3 кӱниЈаҥар айдыҥ 11 кӱниКӱчӱрген айдыҥ 17 кӱниКичӱ изӱ айдыҥ 17 кӱниКӱчӱрген айдыҥ 13 кӱниКичӱ изӱ айдыҥ 23 кӱниТулаан айВикипедия:КурултайМодуль:Wikidata/mediaМодуль:Namespace detect/dataТулаан айдыҥ 29 кӱниЧаган айдыҥ 19 кӱниМодуль:WikidataМодуль:TableToolsАлтай кырайМодуль:Check for unknown parametersТулаан айдыҥ 15 кӱниЈаан изӱ айдыҥ 23 кӱниЧамал аймакМодуль:LanguagesТулаан айдыҥ 26 кӱниВикипедия:Талдама бичимелдерМодуль:ArgumentsМодуль:NavbarӰлекер:Cite webМодуль:WikibaseКрым РеспубликаЈопонЧаган айМодуль:String2Модуль:Wikidata/configЧичке-Чаргыныҥ јурт јеезезиРоссияУлаганныҥ јурт јеезезиБилимдерКӱчӱрген айдыҥ 16 кӱниКӱчӱрген айдыҥ 7 кӱниВикипедия:Кӱнниҥ кӧргӱзӱзиМодуль:Wikidata/numberАҥылу:Свежие правкиМодуль:InfoboxImageМодуль:Color contrast/colorsЈаан изӱ айдыҥ 4 кӱниКичӱ изӱ айдыҥ 7 кӱниМодуль:Category handlerМатематикаКош-Агаштыҥ јурт јеезезиБарнаулКатегория:Јажырган категорияларСамыков, Василий ТордоевичМодуль:Namespace detectӰлӱрген айдыҥ 19 кӱниЧаган айдыҥ 29 кӱниМодуль:URLСускуныҥ јурт јеезезиӰлӱрген айдыҥ 6 кӱниЈаҥар айКӱчӱрген айдыҥ 27 кӱниКандык айдыҥ 21 кӱниМодуль:YesnoКараголдыҥ јурт јеезезиМодуль:NavboxБулгаков, Михаил АфанасьевичЧаган айдыҥ 21 кӱниТулаан айдыҥ 18 кӱниКӱчӱрген айдыҥ 6 кӱниКамлактыҥ јурт јеезезиЕсенин, Сергей АлександровичЧаган айдыҥ 8 кӱниЈаҥар айдыҥ 15 кӱниИталияМодуль:Namespace detect/configЧаган айдыҥ 30 кӱниӰлекер:Potd/2022-10Саратанныҥ јурт јеезезиАйты-Коолдыҥ јурт јеезезиЈаҥар айдыҥ 3 кӱниКатегория:ВикипедияӰлекер:Potd/2022-03Курайдыҥ јурт јеезезиМодуль:StringКош-Агаш аймакКӱчӱрген айдыҥ 14 кӱниОртолыктыҥ јурт јеезезиЈолоныҥ јурт јеезезиКӱӱк айдыҥ 26 кӱниКуран айдыҥ 8 кӱниТулаан айдыҥ 11 кӱниКызыл-ӦзӧкКӱӱк айдыҥ 18 кӱни